Demokrasinin Asıl Sorunu; Siyasetçi mi, Gazeteci mi, Yurttaş mı?

Türkiye’nin siyasetçi ve siyaset sorunu ile basın ve gazeteci sorunu var. Ancak bütün bu sorunların üzerinde duran, onları besleyen ve zaman zaman yeniden üreten daha temel bir sorun var ki, o da; Demokratik haklarını ve sorumluluklarını yeterince bilmeyen; bilenlerin bir bölümünün ise bu hak ve sorumlulukları ortak yarar yerine kendi çıkarı için kullandığı ‘Yurttaşlık’ anlayışı ya da kültürü.

Çünkü demokrasi yalnızca sandığa gidip oy kullanmak değildir. Demokrasi, yurttaşın seçimden seçime hatırlanan bir seçmen olmaktan çıkıp devletin nasıl yönetildiğini bilen, sorgulayan, denetleyen ve gerektiğinde itiraz eden aktif bir özne haline gelmesidir.

Yurttaş yalnızca seçmen değildir

Türkiye’de siyasal sistem uzun yıllar boyunca yurttaşı çoğu zaman “seçmen” kimliğine indirgedi.

Seçim zamanı yurttaşın önemi arttı; seçim bittikten sonra ise siyasal kararların oluşumunda ve denetiminde etkisi büyük ölçüde azaldı. Oysa demokratik devletin gerçek sahibi yurttaştır.

Yurttaşın görevi yalnızca kime oy vereceğine karar vermek değildir. Kendisinden toplanan vergilerin nasıl harcandığını, kamu kaynaklarının kimlere aktarıldığını, devlet kurumlarının nasıl çalıştığını, yasaların nasıl çıkarıldığını, yargının nasıl işlediğini ve seçtiği yöneticilerin verdiği sözleri yerine getirip getirmediğini takip etmek asıl yurttaşlık görevidir.

Bu nedenle demokrasi, seçim günü kullanılan bir hak değil, her gün kullanılan bir yurttaşlık pratiğidir.

Hak kadar sorumluluk da vardır

Demokratik toplumlarda yurttaş haklarını bilmek zorundadır.

Düşünce ve ifade özgürlüğü, örgütlenme özgürlüğü, seçme ve seçilme hakkı, toplantı ve gösteri hakkı, bilgi edinme hakkı, adil yargılanma hakkı ve kamu yönetimini denetleme hakkı demokratik yurttaşlığın temel unsurlarıdır.

Fakat demokratik düzen yalnızca haklardan oluşmaz. Bu hakların yanında sorumlulukları da vardır.

Yurttaş hukuka uymak, başkasının hakkına saygı göstermek, kamu malını korumak, vergi yükümlülüğünü yerine getirmek, doğru bilgi ile yanlış bilgiyi ayırt etmeye çalışmak, seçimlerde bilinçli karar vermek ve kamu yararını kişisel çıkarının üzerinde tutmak zorundadır. Haklarını isteyen ama sorumluluklarını hatırlamak istemeyen bir toplum, demokratik devlet kuramaz.

Asıl tehlike; çıkar karşılığında yurttaşlığın terk edilmesi

Daha ciddi sorun ise yurttaşın demokratik haklarını bilmesine rağmen onları yalnızca kendi çıkarı için kullanmasıdır.

Bir yurttaş kamu kaynaklarının israfına karşı çıkarken kendisine bir ayrıcalık sağlandığında sessiz kalıyorsa; adalet isterken kendi yakını için ayrıcalık talep ediyorsa; liyakatten söz ederken kendi çocuğunun torpille işe alınmasını normal görüyorsa; yolsuzluğa karşı olduğunu söylerken kendi çıkarına dokunmayan yolsuzluğu görmezden geliyorsa; demokratik hukuk düzenini savunduğunu söylerken kendi siyasi tarafının yaptığı hukuksuzluğu meşru kabul ediyorsa; burada artık yalnızca siyasetçi ve siyaset kurumunun sorumluluğundan bahsedilemez. Demokrasinin toplumsal zemini de zayıflamış demektir.

Demokratik devlet, yalnızca iyi siyasetçilerle kurulamaz; iyi işleyen bir demokrasi için demokratik kültüre sahip yurttaşlara da ihtiyaç vardır. Ve hatta temel unsurdur.

Siyasetçi yurttaştan, yurttaş siyasetçiden etkilenir

Siyaset ile toplum birbirinden bağımsız değildir. Siyasetçi toplumun içinden çıkar. Gazeteci de öyle. Kamu görevlisi de yurttaştır. Dolayısıyla toplumdaki değerler siyasal kurumlara yansır.

Eğer toplumda “işimi görsün de nasıl gördüğü önemli değil” ya da “bizimkiler yapsın da ne yaparsa yapsın’’ anlayışı güçlenirse; siyasetçi bunu kullanır ve yolsuzluk-hukuksuzluk başlar. Eğer yurttaş siyasi aidiyetini hukukun ve adaletin önüne koyarsa, hukuk devleti zayıflar.

Bu nedenle demokratik dönüşüm yalnızca Meclis’in, hükümetin, siyasi partilerin veya medyanın değiştirilmesiyle gerçekleştirilemez. Yurttaşın demokrasi anlayışı da değişmek zorundadır.

Basın sorunu da yurttaşlık sorunudur

Aynı durum basın için de geçerlidir. Özgür basın demokratik devletin denetim mekanizmalarından biridir. Gazetecinin görevi iktidarın ya da muhalefetin sözcülüğünü yapmak değil, toplumu doğru ve doğrulanmış bilgiyle buluşturmaktır.

Fakat basının niteliğini yalnızca gazeteciler belirlemez; okur da belirler. Toplum yalan haberi sorgulamadan tüketiyorsa, yalnızca kendi siyasi görüşünü doğrulayan yayınları takip ediyorsa, farklı görüşleri dinlemeyi reddediyorsa ve gazetecilik ile propaganda arasındaki farkı önemsemiyorsa, medya düzeninin bozulmasına yol verilmiş olur. 

Bu nedenle basın özgürlüğü kadar basın okuryazarlığı da demokratik toplumun temel koşullarından biridir.

Yeni yönetim modelinin merkezinde yurttaş olmalıdır

21.yüzyıl Türkiye’sinde kurmayı önerdiğimiz demokratik devlet modelinin temelinde yalnızca “iyi yöneten devlet” anlayışı değil; bunun yanında “bilinçli, sorumlu ve denetleyen yurttaş” modeli de bulunmalıdır.

Çünkü devlet yurttaş için vardır; Siyaset yurttaş adına yapılır; Kamu kaynakları yurttaşın ortak varlığıdır ve demokratik kurumların meşruiyeti yurttaşın iradesinden kaynaklanır.

O halde demokratik devlet projesinin en önemli yatırımı yalnızca yeni kurumlar kurmak değil, demokratik yurttaş yetiştirmektir.

Bunun yolu da çocukluktan başlayarak yurttaşlık eğitiminin yeniden tasarlanmasından geçer.

Çocuk, daha okul sıralarında şu kavramları öğrenmeli ve içselleştirmelidir.

Devlet benim üzerimdeki bir güç değil, benim ortak kurumumdur.

Haklarım bana başkalarının haklarını yok sayma özgürlüğü vermez.

Oy verdiğim kişi benim efendim değil, kamu hizmeti için yetki verdiğim temsilcimdir.

Vergim devletin parası değil, toplumun ortak kaynağıdır.

Hukuk benim tarafımda olduğunda değil, bana karşı olduğunda da savunulmalıdır.

Gerçek demokratik yurttaşlık bilinci böyle edinilir.

Sonuç: Demokrasi önce zihinde kurulmalıdır

Türkiye’nin yönetim sorununu yalnızca siyasetçilerin niteliğine, siyasi partilerin yapısına, medya düzenine veya anayasal kurumlara bağlamak eksik bir değerlendirme olur.

Bunların tamamı önemlidir. Ama demokratik sistemin gerçek taşıyıcısı yurttaştır.

İyi yurttaş olmadan iyi siyasetçi, iyi siyasetçi olmadan iyi yönetim, iyi yönetim olmadan da güçlü ve demokratik devlet sürdürülemez.

Bu nedenle Türkiye’nin 21. yüzyıl yönetim projesi yalnızca devletin yeniden yapılandırılması projesi değildir. Aynı zamanda bir yurttaşlık projesidir.

Amaç; devletten sürekli bir şey isteyen yurttaş değil, devletin nasıl yönetileceğini bilen ve yönetenleri denetleyen yurttaş yetiştirmektir.

Amaç; kendi çıkarını toplumun çıkarının önüne koyan birey değil, kendi hakkını savunurken başkasının hakkını da savunabilen yurttaş yaratmaktır. Demokrasi yalnızca siyasetçilerin değil; onu kullanmayı ve korumayı bilen yurttaşların ortak eseridir.